Europa maakte van zijn eigen sterktes een handicap

Europa wilde de meest competitieve kenniseconomie ter wereld worden, maar werd de traagste economische motor van de grote machtsblokken. Het wilde onafhankelijker worden, maar maakte zich afhankelijk van Russisch gas, Chinese grondstoffen, Amerikaanse technologie en militaire bescherming. Het wilde de klimaattransitie leiden, maar verliest daardoor een groot deel van zijn industrie aan China en de Verenigde Staten.

Natuurlijk heeft de Europese samenwerking ook zijn verdiensten: de interne markt, het vrije verkeer, de euro als internationale munt en de stabiliteit en welvaart. Maar juist omdat Europa zoveel potentieel heeft, zijn de opeenvolgende beleidsfouten zo onvergeeflijk.

De grote Europese beleidsfouten sinds 2000

1. De mislukte Lissabonstrategie

In 2000 beloofde de EU om tegen 2010 “de meest competitieve en dynamische kenniseconomie ter wereld” te worden. Er werden indrukwekkende doelstellingen vastgelegd rond groei, werkgelegenheid, innovatie en onderzoek. Tegen 2010 moest Europa vaststellen dat de doelen niet waren gehaald. In plaats van het falen grondig te analyseren, verving men de Lissabonstrategie door “Europa 2020”, opnieuw met ambitieuze doelstellingen.

Volgens het rapport van Mario Draghi werd de economische kloof tussen de EU en de Verenigde Staten, uitgedrukt in bbp tegen constante prijzen, steeds groter: van iets meer dan 15 procent in 2002 tot ongeveer 30 procent in 2023. Het reële beschikbare inkomen per inwoner groeide sinds 2000 in de Verenigde Staten bijna dubbel zo snel als in Europa.

2. Een euro zonder volwaardige economische unie

De euro werd ingevoerd zonder een volwaardige bankenunie, kapitaalmarktunie, begrotingsdiscipline of mechanisme om grote economische verschillen tussen lidstaten op te vangen. Landen konden dezelfde munt en rente gebruiken, terwijl hun productiviteit, schulden en concurrentiekracht sterk uiteenliepen.

Tijdens de eurocrisis bleek dat financiële eenmaking veel sneller was gegaan dan het Europese toezicht. De EU reageerde steeds te laat, aarzelend en soms tegenstrijdig. Zuid-Europese landen kregen zware besparingen opgelegd, terwijl structurele problemen in banken, overheidsfinanciën en concurrentiekracht jarenlang waren blijven liggen. Zelfs vandaag is de bankenunie nog steeds niet voltooid en bestaat er nog altijd geen volwaardige Europese kapitaalmarkt. Europese spaargelden worden onvoldoende omgezet in Europese investeringen. Veel succesvolle jonge ondernemingen trekken daarom naar de Verenigde Staten zodra zij grote hoeveelheden groeikapitaal nodig hebben.

3. Goedkope handel zonder strategische veiligheid

Europa liet steeds meer industriële productie, grondstoffenverwerking, zonnepanelen, batterijen, elektronica en farmaceutische componenten naar China vertrekken. Dat leverde tijdelijk goedkope producten op, maar vernietigde ook strategische productiecapaciteit. Europa ontdekte veel te laat dat vrijhandel niet eerlijk kan functioneren wanneer de tegenpartij haar bedrijven subsidieert en toegang tot grondstoffen als politiek wapen gebruikt.

4. De fatale energieafhankelijkheid van Rusland

De zwaarste strategische fout was het opbouwen van een enorme afhankelijkheid van goedkoop Russisch gas. Gas moest de overgangsbrandstof worden tussen steenkool en hernieuwbare energie. Tegelijk bouwden verschillende lidstaten kerncentrales en fossiele productie af zonder eerst voldoende stabiele vervangcapaciteit te voorzien.

De Europese fout was dat men geen gemeenschappelijk en technologieneutraal energiebeleid ontwikkelde waarin bevoorradingszekerheid, betaalbaarheid en klimaatdoelstellingen werden opgenomen. Europa bouwde wel windmolens en zonnepanelen, maar verwaarloosde netwerken, opslag, kernenergie, eigen gasproductie en langetermijncontracten. Toen Rusland Oekraïne binnenviel, verloor Europa abrupt zijn belangrijkste gasleverancier. De afhankelijkheid van Rusland werd vervolgens ingeruild voor duurdere lng, onder meer uit de Verenigde Staten en Qatar.

5. Energiebeleid zonder ernstige industriële toets

De klimaattransitie werd uitgevoerd alsof energieprijzen geen invloed hebben op fabrieken, jobs en investeringen. Europa legde zijn industrie steeds strengere klimaat-, emissie- en rapporteringsverplichtingen op, terwijl concurrenten buiten Europa met goedkopere energie en staatssteun konden produceren. Het gevolg is een structureel concurrentienadeel. Draghi stelde vast dat Europese ondernemingen twee tot drie keer meer voor elektriciteit en vier tot vijf keer meer voor aardgas betaalden dan Amerikaanse bedrijven. De structurele prijskloof is vernietigend. De chemie-, staal-, glas-, kunstmest-, keramiek- en papierindustrie kan onmogelijk blijven concurreren wanneer energie in Europa verschillende keren duurder is. Geen enkele klimaatsubsidie kan een permanent energienadeel compenseren.

6. De Green Deal werd een regelgevend labyrint

De Green Deal vertrok van een aanvaardbare ambitie, maar werd vertaald in een opeenstapeling van verplichtingen: ETS, ETS2, duurzaamheidsrapportering, taxonomie, renovatieverplichtingen, natuurherstel, verpakkingsregels, ontbossingsverordeningen en koolstofgrenscorrecties. Iedere maatregel afzonderlijk kan worden verdedigd. De fout zit in de opeenstapeling, de snelheid en het gebrek aan een globale economische impacttoets.

Meer dan de helft van de kmo’s beschouwt die regelgeving en administratieve lasten volgens het Draghi-rapport als hun grootste probleem. Pas nadat de schade zichtbaar werd, begon de Europese Commissie met vereenvoudigingen. Europa produceert eerst ingewikkelde regels en richt daarna nieuwe diensten op om diezelfde regels opnieuw te vereenvoudigen. Dat is een enorm verlies aan energie.

7. De auto-industrie werd tot één technologie gedwongen

De EU besliste dat nieuwe personenwagens en bestelwagens vanaf 2035 oorspronkelijk 100 procent minder uitlaatemissies moesten hebben. In de praktijk betekende dit het einde van de klassieke verbrandingsmotor voor nieuwe wagens. Europa koos te vroeg voor een technologische richting zonder voldoende rekening te houden met batterijproductie, laadnetwerken, grondstoffen, betaalbaarheid en de positie van zijn eigen automerken.

China kan elektrische wagens dankzij schaalgrootte, goedkopere batterijen, lagere energieprijzen en staatssteun goedkoper produceren. Europa legde zijn eigen autobouwers ondertussen miljardeninvesteringen en boetes op. Toen de verkoop van elektrische wagens minder snel steeg dan verwacht, kwamen de toegevingen en flexibiliteiten pas achteraf. In 2026 werd al gesproken over een verlaging van het oorspronkelijke doel van 100 naar 90 procent. Dat bewijst dat de oorspronkelijke kalender onvoldoende realistisch was. Opnieuw gingen vele middelen en energie verloren.

8. Migratie zonder geloofwaardige buitengrens

Schengen schafte de binnengrenzen af zonder gelijktijdig een voldoende sterke gemeenschappelijke buitengrens, snelle asielprocedures en een doeltreffend terugkeerbeleid te organiseren. Het Dublinsysteem legde een onevenredige verantwoordelijkheid bij landen aan de buitengrens, maar werkte in de praktijk onvoldoende.

Tijdens de migratiecrisis van 2015 reageerde Europa opnieuw nadat de crisis al volop bezig was. Er kwamen hotspots, tijdelijke spreidingsmechanismen en een akkoord met Turkije, maar geen duurzaam systeem dat bescherming combineerde met controle. Volgens de Europese Rekenkamer keerde minder dan 40 procent van de personen die het bevel kregen de EU te verlaten daadwerkelijk terug. Voor terugkeer naar landen buiten Europa lag het effectieve percentage zelfs onder 20 procent. Een asielbeleid zonder effectieve terugkeer ondergraaft uiteindelijk ook het maatschappelijke draagvlak voor echte vluchtelingenbescherming. Veel welvaart ging ondertussen verloren.

9. Defensie werd uitbesteed aan de Verenigde Staten

Na de val van de Sovjet-Unie incasseerde Europa decennialang het zogenaamde vredesdividend. Legers werden afgebouwd, munitievoorraden slonken en militaire productiecapaciteit verdween. Tegelijk sprak de EU graag over “strategische autonomie”. Na de Russische annexatie van de Krim in 2014 besteedden slechts drie NAVO-landen minstens 2 procent van hun bbp aan defensie. Pas na de grootschalige invasie van Oekraïne in 2022 begon Europa echt wakker te worden. Dit is hoofdzakelijk de verantwoordelijkheid van nationale regeringen, maar ook de EU faalde strategisch. De EU wilde een geopolitieke macht zijn zonder de militaire capaciteit en industriële slagkracht die daarvoor nodig zijn.

10. Europa regelde de digitale wereld die anderen bouwden

De Verenigde Staten brachten de dominante zoekmachines, cloudbedrijven, sociale netwerken, besturingssystemen en AI-bedrijven voort. China bouwde een eigen digitaal ecosysteem uit. Europa produceerde vooral regels voor technologie die elders werd ontwikkeld. GDPR creëerde juridische onzekerheid en hoge nalevingskosten. Daarna volgden de Digital Markets Act, Digital Services Act, Data Act en AI Act.

11. Handelsovereenkomsten werden eindeloze procedures

Terwijl China snel grondstoffencontracten afsluit en de Verenigde Staten met hun economische macht onderhandelen, doet Europa soms tientallen jaren over handelsakkoorden. De onderhandelingen met Mercosur sleepten ongeveer 25 jaar aan. Ondertussen zoeken groeilanden andere partners en verliest Europa marktaandeel.

12. Het coronaherstelfonds: enorme bedragen, gebrekkige controle

Het Europese herstelfonds werd in een crisissituatie opgezet en voorkwam mogelijk een diepere economische terugval. Maar de EU ging voor honderden miljarden euro’s gezamenlijke schulden aan zonder vooraf een volwaardig Europees controlesysteem uit te bouwen. De Europese Rekenkamer stelde vertragingen, tekortkomingen in monitoring en problemen met traceerbaarheid vast. Vele miljarden gingen verloren.

13. Een onvoltooide interne markt

De interne goederenmarkt is een Europees succes. Maar voor diensten, energie, telecom, defensie, banken en kapitaal blijft Europa sterk versnipperd. Ondernemingen die in 27 landen actief willen worden, botsen nog steeds op verschillende vennootschapsregels, vergunningen, belastingen en administratieve procedures. Europa reguleert steeds meer op Europees niveau, maar laat de belangrijkste groeimarkten nationaal verkaveld. Het creëert daardoor de nadelen van centralisering zonder alle voordelen van schaalgrootte te realiseren.

De kern van het Europese probleem

De fundamentele fout is dat vrijwel iedere andere doelstelling zoals klimaat boven economische groei, energiezekerheid en industriële concurrentiekracht werd geplaatst. Europa dacht dat economische macht vanzelfsprekend was. Daardoor kon het zich volgens zijn leiders eindeloze regelgeving, dure energie, hoge belastingen en trage vergunningen veroorloven. Maar welvaart moet telkens opnieuw worden opgebouwd.

De Europese arbeidsproductiviteit per gewerkt uur bedroeg in 2023 nog maar 77,8 procent van het Amerikaanse niveau. Europese bedrijven betalen structureel veel meer voor energie. Onze groei-ondernemingen vinden onvoldoende kapitaal. Onze chipstrategie loopt achter. Onze buitengrenzen functioneren onvoldoende en onze industrie verliest investeringen.

Europa moet terug naar zijn kerntaken

De Europese Unie moet opnieuw leren kiezen. Europa heeft nood aan een beperkt aantal duidelijke prioriteiten: goedkope en betrouwbare energie, een echte interne markt, sterke buitengrenzen, eigen defensiecapaciteit, technologisch onderzoek, vrijhandel en een drastische vermindering van de bureaucratie.

Kernenergie moet volwaardig deel uitmaken van de energiemix. Iedere nieuwe Europese regel moet gepaard gaan met de afschaffing van bestaande verplichtingen. Europese start-ups en unicorns moeten hier kapitaal kunnen vinden en doorgroeien. Handelsakkoorden mogen geen generatieprojecten meer zijn. Afgewezen asielzoekers moeten daadwerkelijk terugkeren.

Ten slotte moet ook de democratische legitimiteit verbeteren. De voorzitter van de Europese Commissie zou rechtstreeks moeten worden gekozen. Commissarissen moeten worden aangeduid op basis van aantoonbare deskundigheid, niet als politieke troostprijs voor afgedankte ministers en partijfunctionarissen.

Europa heeft geen gebrek aan talent, kapitaal, kennis of geschiedenis. Het heeft een gebrek aan scherp leiderschap en duidelijke prioriteiten. Na meer dan twintig jaar verkeerde keuzes volstaat een zoveelste rapport niet meer.

Europa moet een nieuwe koers varen, wil het overleven.

Bronnen

• Europese Commissie, The Future of European Competitiveness, rapport-Mario Draghi, 2024.
• Europese Commissie, Annual Single Market and Competitiveness Report 2025.
• Europese Centrale Bank, rapporten over de onvoltooide bankenunie en kapitaalmarktunie.
• Europese Rekenkamer, The EU’s Strategy for Microchips, 2025.
• Europese Rekenkamer, Asylum, Relocation and Return of Migrants.
• Europese Rekenkamer, EU Readmission Cooperation with Third Countries.
• Europese Rekenkamer, rapporten over de Recovery and Resilience Facility.
• Raad van de Europese Unie, CO₂-emissienormen voor nieuwe personenwagens en bestelwagens.
• Europese Commissie, documentatie over het handelsakkoord tussen de EU en Mercosur.
• NAVO, officiële cijfers over de evolutie van de Europese defensie-uitgaven.
• Europees Parlement, officiële procedure voor de verkiezing van de voorzitter en de goedkeuring van de Europese Commissie.