Van Atatürk naar de cultuurstrijd: de wereld lijkt uit elkaar te groeien

Een cruiseschip met ongeveer 2.000 LGBTQIA+-passagiers kreeg geen toestemming om aan te meren in de Turkse haven van Kusadasi. Volgens de lokale autoriteiten zouden zich aan boord «groepen bevinden waarvan het gedrag niet strookt met de structuur van onze samenleving en onze morele waarden».

Dat is een opmerkelijke beslissing voor een land dat zich ooit omvormde tot een moderne, seculiere staat naar Westers voorbeeld.

Turkije: van moderniseringsgolf naar conservatieve terugval

Toen Mustafa Kemal Atatürk in 1923 de Republiek Turkije oprichtte, brak hij bewust met het Ottomaanse verleden. Hij schafte het kalifaat af, voerde een seculiere grondwet in, verving de islamitische rechtbanken door een burgerlijk rechtssysteem, gaf vrouwen stemrecht, stimuleerde onderwijs voor meisjes, verbood de fez in overheidsdiensten en verving het Arabische schrift door het Latijnse alfabet. Turkije moest een modern en Europees georiënteerd land worden.

Deze radicale hervormingen waren gericht op het loskoppelen van de staat van religieuze invloed en het creëren van een samenleving gebaseerd op rede en wetenschap. Atatürk wilde een land dat hoorde bij de moderne wereld, niet bij de middeleeuwse tradities van het Ottomaanse Rijk.

Iran en Egypte: van progressief naar theocratisch

Ook het toenmalige Perzië, het huidige Iran, maakte een gelijkaardige moderniseringsgolf door. Onder Mohammad Reza Pahlavi werden vrouwen aangemoedigd om onderwijs te volgen, kregen zij meer rechten, werd industrialisering gestimuleerd en probeerde men Iran economisch en cultureel dichter bij het Westen te brengen.

Die evolutie kwam abrupt tot stilstand na de Islamitische Revolutie van 1979, waarna Iran uitgroeide tot een theocratische staat waarin religieuze wetgeving centraal staat. Vandaag is homoseksualiteit strafbaar met de doodstraf, en zijn executies op homofielen bekend.

Ook in Egypte was men ooit anders. President Nasser vertelde in een bekende toespraak uit de jaren vijftig hoe de leider van de Moslimbroederschap hem had voorgesteld om alle vrouwen een hoofddoek te laten dragen. Nasser reageerde daar spottend op, waarop de zaal in lachen uitbarstte. Dat fragment wordt vandaag nog vaak aangehaald als illustratie van hoe sterk de maatschappelijke verhoudingen in delen van het Midden-Oosten sindsdien zijn veranderd.

Een wereld die uit elkaar groeit

Vandaag lijkt de regio opnieuw conservatief religieus te worden. In verschillende landen zijn homoseksuele handelingen strafbaar en in sommige staten geldt zelfs de doodstraf op homofilie. In Iran is de doodstraf wettelijk en zijn executies op homofielen bekend. Ook in Saoedi-Arabië, Jemen en in bepaalde Golfstaten bestaan zeer zware sancties, terwijl in andere landen langdurige gevangenisstraffen of vervolging voorkomen.

Mensenrechtenorganisaties wijzen al jaren op deze problematiek. Tegelijk zien we in grote delen van Europa en Noord-Amerika een samenleving waarin seksuele diversiteit steeds breder maatschappelijk en juridisch wordt aanvaard.

De tegenstelling wordt steeds scherper. Aan de ene kant staat een wereld waarin individuele vrijheid centraal staat. Aan de andere kant bevinden zich conservatieve religieuze staten waarin dezelfde levenswijze strafbaar is en waar mensen vervolgd worden omwille van hun seksuele geaardheid. Die groeiende kloof is zorgwekkend.

Het weigeren van een cruiseschip omwille van de geaardheid van de passagiers is in elk geval een sterk signaal. Het laat zien hoe ver sommige landen zijn afgedreven van de idealen die Atatürk ooit nastreefde.