UGent in storm na schorsing van Nathan Cofnas: reputatieschade en academische vrijheid onder druk

De Universiteit Gent (UGent) is in een internationale storm terechtgekomen na de schorsing van de Amerikaanse onderzoeker Nathan Cofnas. Voor de ene is hij een moedige klokkenluider, voor de andere een ideologische activist met controversiële theorieën. De zaak roept fundamentele vragen op over academische vrijheid, tuchtrecht en de rol van universiteiten in het debat.

Een genuanceerde reactie van Carl Devos

Professor Carl Devos, generatiegenoot van rector Petra De Sutter, reageert met een genuanceerde boodschap. Hij veroordeelt de schorsing niet onmiddellijk, maar geeft de UGent evenmin een blanco cheque. Zijn centrale stelling: wie de universiteit nu al veroordeelt, spreekt voor zijn beurt. Het tuchtrechtelijke vooronderzoek loopt nog en buitenstaanders kennen niet alle feiten.

Toch waarschuwt Devos dat Cofnas niet zomaar als een neutrale klokkenluider kan worden voorgesteld. Volgens hem voert Cofnas via de wetenschap een ruimere politieke en culturele strijd. Dat is een verdedigbare nuance, maar de persoonlijke overtuigingen van een klokkenluider maken zijn vaststellingen niet automatisch onjuist. Ook een onaangenaam persoon kan de werkelijkheid blootleggen.

De zaak-Arday en de zwakke plek in de argumentatie

Cofnas publiceerde een analyse met tientallen verdachte overeenkomsten in het academische werk van Jason Arday. Arday ontkende plagiaat, maar erkende dat er fouten in zijn werk stonden. De Liverpool John Moores University onderzocht de beschuldigingen en besloot zijn doctoraat niet in te trekken. De academische wereld moet hierover transparant kunnen communiceren.

Daar ligt ook de zwakke plek in de houding van Petra De Sutter. De universiteit verklaarde dat academische vrijheid niet onbeperkt is en dat ze kan worden begrensd om anderen te beschermen. Maar academische vrijheid is geen vrijgeleide voor doelgerichte persoonlijke vervolging. Wie een onderzoeker schorst, moet wel zo duidelijk mogelijk aangeven welke concrete fouten die heeft gemaakt.

Critici twijfelen aan proportionaliteit en timing

Professor en ethicus Ignaas Devisch, al langer een uitgesproken tegenstander van Cofnas, plaatst vraagtekens bij de timing en roept rector De Sutter op duidelijker te communiceren. De universiteit en het publiek moeten weten wat er precies wordt onderzocht en waarom een onmiddellijke schorsing noodzakelijk was. Wanneer zelfs een tegenstander van Cofnas kritiek uit, kan die niet afgedaan worden als een aanval uit extreemrechtse hoek.

Filosoof Maarten Boudry gaat nog een stap verder. Na lectuur van de schorsingsbrief stelt hij dat de UGent zich schuldig maakt aan een zogenaamd heckler’s veto: iemand wordt het zwijgen opgelegd omdat anderen zich gekwetst voelen. Volgens Boudry lijkt de schorsing gebaseerd op de spanning en reputatieschade die de aanwezigheid van Cofnas veroorzaakt.

Overigens zijn klachten en kritiek een slecht criterium om iemand te schorsen. Wanneer de omvang van het protest bepaalt wie nog aan een universiteit mag werken, krijgen de luidste roepers een vetorecht over academische benoemingen. Een universiteit moet klachten ernstig nemen, maar ze ook inhoudelijk toetsen.

Academische vrijheid versus tuchtcommissies

Voormalig KU Leuven-rector Rik Torfs protesteert krachtig tegen de schorsing. Hij beroept zich op de vrijheid van meningsuiting en de academische vrijheid. Voor Torfs bestaat de essentie van een universiteit erin dat ook onaangename en minderheidsstandpunten bespreekbaar blijven.

Socioloog en professor emeritus Mark Elchardus maakt een vergelijkbaar onderscheid. Hij vindt dat wetenschappelijke controverses niet door een tuchtcommissie mogen worden beslecht. De kwaliteit van wetenschappelijke beweringen moet in tijdschriften, onderzoeken, replicaties en open debatten worden beoordeeld. Rechters, rectoren, actievoerders en tuchtorganen mogen niet bepalen welke wetenschappelijke hypothesen waar of onwaar zijn. Een tuchtcommissie kan wel concrete professionele overtredingen beoordelen, maar mag geen rechtbank van de wetenschappelijke waarheid worden.

Aan de andere kant staan er 45 filosofen die eerder opriepen om Cofnas van de UGent te weren. Zij beschuldigen hem van racistische pseudowetenschap en vinden dat zijn uitspraken botsen met de deontologische code van de universiteit. Men moet echter wel aantonen waar zijn gegevens, redeneringen en methoden fout lopen.

De weg naar herstel van geloofwaardigheid

De UGent kan haar geloofwaardigheid alleen herstellen door precies uit te leggen welke regels werden overtreden, Cofnas een volwaardig recht van verdediging te geven en het tuchtonderzoek onafhankelijk te laten verlopen. Als uiteindelijk blijkt dat hij uitsluitend werd geschorst wegens zijn controversiële overtuigingen, dan is dat een ernstige aantasting van de academische vrijheid.

Als concrete deontologische inbreuken worden bewezen, moet de universiteit die feiten helder communiceren en proportioneel sanctioneren. Een universiteit mag nooit veranderen in een rechtbank waar controversiële ideeën worden veroordeeld. De wetenschap heeft behoefte aan bewijs, debat, transparantie en procedures die zowel voor vrienden als vijanden dezelfde zijn.

Mocht blijken dat rector De Sutter weer eens over de schreef is gegaan, moeten daar ook consequenties aan verbonden worden.

Bronnen

• HLN – Carl Devos over de zaak-Cofnas: “Hij is ook niet zomaar een klokkenluider”
• VRT NWS – Ignaas Devisch roept de rector op duidelijk te communiceren
• De Standaard – Ignaas Devisch over Cofnas en pseudowetenschap
• Maarten Boudry – Reactie op de schorsingsbrief van de UGent
• Rik Torfs – Reactie vanuit academische vrijheid en vrije meningsuiting
• Doorbraak – Mark Elchardus: een tuchtcommissie mag het wetenschappelijke debat niet beslechten
• The Brussels Times – Verzet van 45 filosofen tegen de aanstelling van Cofnas
• NOS – Feitenrelaas over de schorsing en de zaak-Arday
• Times Higher Education – Tuchtrechtelijk vooronderzoek en preventieve schorsing