Groningen zet Lenin op een voetstuk: een morele blinde vlek

In een Gronings graanveld torent deze zomer een gigantisch bronzen beeld van Vladimir Iljitsj Lenin boven het landschap uit. Het negen meter hoge standbeeld maakt deel uit van de openluchtvoorstelling De Graanrepubliek, die de historische sociale strijd tussen rijke herenboeren en arme landarbeiders in Oost-Groningen in beeld brengt. De makers willen zo de vermeende historische band tussen het communisme en deze streek zichtbaar maken.

Maar wie een figuur als Lenin op een voetstuk zet, moet ook glashelder maken wie deze man werkelijk was. Want Lenin was geen onschuldige revolutionaire filosoof met een wat radicale kijk op economie en maatschappij. Hij was de architect van een dictatuur die politieke terreur systematisch als bestuursinstrument inzette.

De Tsjeka en de Rode Terreur: terreur als staatsbeleid

Na de bolsjewistische machtsovername in 1917 richtte Lenin de Tsjeka op, de geheime politie die later zou evolueren tot de GPU, NKVD en uiteindelijk de KGB. Onder zijn bewind werden politieke tegenstanders vervolgd, opgesloten en geëxecuteerd. Terreur werd onderdeel van het politieke systeem.

In september 1918 werd de Rode Terreur officieel staatsbeleid. Tegenstanders van de revolutie moesten worden uitgeschakeld, en mensen konden worden vervolgd op basis van hun sociale klasse of vermeende politieke sympathieën. Alleen al in Petrograd werden na de aanslag op Lenin in 1918 binnen enkele dagen honderden gijzelaars geëxecuteerd. Historische schattingen over de Rode Terreur lopen uiteen, maar een vaak gebruikte raming komt uit op ongeveer 100.000 executies door de Tsjeka en het Rode Leger.

Miljoenen doden door burgeroorlog en hongersnood

De menselijke tol van Lenins bewind beperkte zich niet tot de Rode Terreur. Tijdens de Russische Burgeroorlog (1918-1921) vielen miljoenen doden door gevechten, terreur, ziekte, ontwrichting en hongersnood. Zijn beleid verergerde de crisis aanzienlijk. Lenins oorlogscommunisme betekende onder meer gedwongen graanvorderingen bij boeren. De staat haalde voedsel van het platteland om steden en het Rode Leger te bevoorraden. Boeren die zich verzetten, werden behandeld als vijanden van de revolutie. Dit beleid ontwrichtte de landbouwproductie en verscherpte de voedselcrisis.

De hongersnood van 1921-1922 kostte miljoenen mensen het leven. De economische chaos was een van de belangrijkste oorzaken, en Lenins graanpolitiek speelde een cruciale rol in deze catastrofe. We moeten een onderscheid maken tussen rechtstreeks vermoorde slachtoffers en mensen die omkwamen door een ramp waaraan het beleid van Lenins regime bijdroeg. Onder Lenin werden ongeveer 100.000 mensen vermoord door de Rode Terreur en bolsjewistische repressie. Wanneer we daarnaast kijken naar de burgeroorlog, repressie, opstanden, economische ontwrichting en hongersnood tijdens zijn bewind, spreken we over miljoenen doden.

Symbolen zijn nooit neutraal

De lichtzinnigheid waarmee in West-Europa soms nog steeds met communistische symboliek wordt omgesprongen, is opmerkelijk. Stel dat ergens in Nederland een negen meter hoog beeld van Adolf Hitler zou worden neergezet voor een historische theatervoorstelling. Zou de maatschappij dat zonder meer aanvaarden? Natuurlijk niet. Er zou onmiddellijk een storm van protest uitbreken. Want we begrijpen dat een dictator van dat formaat letterlijk boven een landschap laten uittorenen een enorme symbolische kracht heeft. Context kan veel verklaren, maar symbolen zijn nooit volledig neutraal.

Hitler en Lenin zijn uiteraard geen identieke historische figuren. De Holocaust heeft bovendien zijn eigen unieke historische karakter. Maar dat verschil mag nooit een excuus worden om de misdaden van communistische regimes te relativeren. Stalin bouwde het communistische systeem uit tot een nog veel grotere moordmachine met tientallen miljoenen doden. Van de Sovjet-Unie onder Lenin en Stalin tot Mao’s China, Cambodja onder de Rode Khmer en andere communistische dictaturen: telkens zien we concentratie van politieke en economische macht en massale uitschakeling van tegenstanders door blinde repressie. De slachtoffers verdienen allemaal historische erkenning.

Wie een gigantisch beeld van Lenin boven een Europees landschap laat uittorenen, draagt ook de verantwoordelijkheid om glashelder te maken dat hij de grondlegger was van een repressief communistisch regime met politieke terreur en tientallen miljoenen doden. We zijn terecht waakzaam voor fascistische misdadigers. Dezelfde morele strengheid moeten we toepassen op communistische massamisdaden.

Bronnen

• National Geographic, How Lenin’s Red Terror set a macabre course for the Soviet Union — over de officiële invoering van de Rode Terreur, de Tsjeka en executies.
• Victims of Communism Memorial Foundation, bronnenoverzicht bij de Russische Revolutie — bespreekt historische ramingen en noemt circa 100.000 executies als een veelgebruikte schatting voor de Rode Terreur.
• V.I. Lenin, toespraak op het Negende Al-Russische Sovjetcongres, december 1921 — primaire bron over voedselvoorziening, graaninning en de druk op de boeren tijdens de hongersnood.