Foutief overheidsbeleid laat Vlaams onderwijs stelselmatig kelderen

Vlaanderen behoorde ooit tot de absolute wereldtop. Bij PISA 2000 stonden onze jongeren tot de besten voor lezen en bij de wereldtop voor wiskunde. In 2003 stond Vlaanderen zelfs aan de top voor wiskunde, mede dankzij een uitzonderlijk sterke groep toppresteerders. Sindsdien gaat het stelselmatig bergaf. UGent stelde al vóór de nieuwste PISA-resultaten vast dat de Vlaamse daling voor wiskunde, wetenschappen en lezen sterker is dan in andere landen.

Kennisoverdracht opgeofferd voor competenties

Een eerste fout is dat we de vanzelfsprekendheid van kennisoverdracht uit het oog verloren. Parate kennis, woordenschat, grammatica, hoofdrekenen, tafels, spelling, geschiedenis, aardrijkskunde en wetenschappelijke basiskennis werden voorgesteld als ouderwets. De leerling moest vooral competenties verwerven, informatie leren opzoeken, zelfstandig ontdekken en uitzoeken. In de praktijk leidt dat tot een groot fiasco. Hoe kan iemand kritisch denken over iets waarvan hij te weinig weet? Een kind begrijpt geen complexe tekst zonder grote woordenschat. Probleemoplossend denken in wiskunde lukt niet zonder elementaire rekenvaardigheden. Kritisch denken over geschiedenis is onmogelijk zonder historische kennis. Kennis is juist de grondstof waarmee vaardigheden worden opgebouwd en die ontbreekt structureel.

Prestatiecultuur gemaakt plaats voor recht op diploma

Een tweede beleidsfout was de veranderde houding tegenover presteren. Door de socialisering van het onderwijs veranderde het recht op gratis onderwijs stelselmatig in het recht op een diploma zonder voldoende prestaties. Examens, punten, zittenblijven, competitie en selectie verdwijnen meer en meer. Het vermijden van mislukking krijgt meer aandacht dan het stimuleren van kennis. Daarmee dreigen we zowel zwakke als sterke leerlingen tekort te doen. Uitzonderlijke begaafde leerlingen worden afgeremd. PISA 2003 stelde expliciet vast dat de Vlaamse toppositie voor wiskunde samenhing met een relatief grote groep uitzonderlijk sterke leerlingen.

Te veel tolerantie, te weinig gezag

Een school kan niet functioneren zonder discipline. Een leraar moet les kunnen geven zonder voortdurend gestoord te worden en het recht behouden om te sanctioneren. We hebben te lang gedacht dat vrijwel ieder probleem opgelost moest worden met overleg, begeleiding en zorgtrajecten. Studenten hebben rechten én plichten. Wie voortdurend de les verstoort, ontneemt andere leerlingen hun recht op degelijk onderwijs. De overheid moet scholen voldoende ruimte geven om grenzen te stellen en snel op te treden waar nodig.

De leerkracht als administratieve bediende

Misschien is dit een van de grootste absurditeiten. We kampen met een lerarentekort, maar laten de leraren die we nog hebben een aanzienlijk deel van hun energie besteden aan administratie, verslagen, leerlingendossiers, overlegstructuren, zorgdocumenten, evaluatieprocedures en verantwoordingsmechanismen. De Vlaamse overheid liet zelf onderzoek uitvoeren naar de planlast van leerkrachten. Dat onderzoek wijst ook op stress, hoge werkdruk en papierwerk dat niet bijdraagt aan beter onderwijs. We hebben leraren nodig voor hun klas, niet achter hun computer om aan te tonen wat ze gisteren in hun klas hebben gedaan.

Migratie, taalachterstanden en het eenheidstype

Een migratieachtergrond maakt een leerling niet minder intelligent en heel wat kinderen met buitenlandse roots presteren uitstekend. Het probleem ontstaat wanneer scholen in korte tijd grote aantallen leerlingen moeten opnemen die het Nederlands onvoldoende beheersen of een grote onderwijsachterstand hebben, zonder voldoende capaciteit. Volgens de Vlaamse PISA-analyse haalt ongeveer twee op vijf leerlingen met een migratieachtergrond het basisniveau voor wiskunde of lezen niet. Bij leerlingen zonder migratieachtergrond is dat iets minder dan één op vijf. Vlaanderen behoort tot de landen en regio's met grote prestatieverschillen volgens migratiestatus. Thuistaal en sociaaleconomische achtergrond verklaren die kloof. Bij PISA 2022 sprak iets meer dan een vijfde van de deelnemende Vlaamse leerlingen thuis meestal een andere taal dan Nederlands, terwijl deze groep bijna 40% uitmaakte van de leerlingen die het basisniveau niet haalden. Een verplichte sociale mix met gespreide leerlingen blijkt geen juiste strategie. De prioriteit moet liggen bij intensief Nederlands, voldoende ondersteuning, terwijl tegelijk vermeden wordt dat het algemene lestempo onder druk komt.

Het eenheidstype dateert nog van het vorige millennium. De filosofie erachter heeft een slechte invloed uitgeoefend op ons onderwijsdenken, die loopt nog door tot vandaag. Een nieuwe modernisering van het secundair onderwijs werd vanaf 2019 progressief ingevoerd met een nieuwe matrix, basisopties, drie finaliteiten en een hertekening van studierichtingen. Waarom moest ons klassiek onderwijssysteem dat uitstekend presteerde hervormd worden? Het oorspronkelijke systeem had duidelijke studierichtingen, stevige vakinhouden, hoge verwachtingen en sterke opleidingen met aantoonbaar uitstekende resultaten. We hadden moeten verbeteren wat niet goed werkte, in plaats van voortdurend de structuur zelf te verbouwen.

Digitalisering werd te kritiekloos omarmd. We hebben gedaan alsof digitalisering automatisch modernisering en vooruitgang betekende. Een boek lezen vereist langdurige concentratie. Een moeilijke vergelijking oplossen eveneens. Onderwijs moet daarom opnieuw durven zeggen dat niet iedere technologische innovatie pedagogische vooruitgang betekent.

Terug naar wat werkt

We moeten bovendien opnieuw kijken naar wie voor de klas staat en welke vakkennis we van die persoon verwachten. Vakinhoud moet opnieuw centraal staan in lerarenopleidingen en het beroep moet opnieuw aantrekkelijk worden om sterke afgestudeerden aan te trekken én te behouden. Tegelijk moeten we ervaren leraren veel meer vertrouwen geven: minder formulieren, minder administratie, minder vergaderingen, meer lesgeven.

Wanneer gedurende meerdere legislaturen en onder verschillende onderwijsministers dezelfde neerwaartse tendens zichtbaar blijft, moet het overheidsbeleid zelf dringend doorgelicht worden. We moeten terugkeren naar wat ons onderwijs groot heeft gemaakt: basiskennis, prestaties, topscholen en het besef dat onderwijs geen sociaal experiment is. De lat steeds lager leggen creëert geen gelijke kansen. Goed onderwijs betekent dat we ieder kind zoveel mogelijk helpen om over een hoge lat te raken.

Bronnen

• PISA Vlaanderen/Universiteit Gent, resultaten PISA 2000, 2003, 2009, 2022 en 2025
• Universiteit Gent, analyses laagpresteerders en migratiestatus
• Vlaamse overheid, Departement Onderwijs en Vorming, Operatie Tarra en onderzoek naar planlast
• Vlaamse overheid, documenten over de modernisering van het secundair onderwijs en de onderwijsstructuur