De verontrustende voorspellingen van Alexis de Tocqueville: een waarschuwing voor vandaag

In 1835 publiceerde de Franse aristocraat, politicus en filosoof Alexis de Tocqueville zijn beroemde werk De la démocratie en Amérique. Het tweede deel verscheen in 1840. Tocqueville was gefascineerd door de opkomst van de democratie, zag de voordelen van vrijheid, gelijkheid en volkssoevereiniteit, maar ook een gevaar dat zijn tijdgenoten nog niet onderkenden: de democratie zou zichzelf kunnen verstikken door een steeds grotere overheid die de burgers geleidelijk hun vrijheid en zelfstandigheid ontneemt.

De overheid wordt steeds groter en machtiger

Tocqueville voorspelde dat democratische samenlevingen steeds meer verantwoordelijkheden aan de centrale overheid zouden toevertrouwen. De overheid zou niet langer uitsluitend instaan voor veiligheid, rechtspraak en openbare infrastructuur, maar zich met vrijwel alle aspecten van het maatschappelijke leven bemoeien. Wat we vandaag in België en Europa zien, is een voorspelling die uitkomt. De overheid wordt niet efficiënter, maar vooral ingewikkelder.

Bureaucratie verstikt vrijheid

Tocqueville beschreef hoe democratische overheden een steeds dichter netwerk van kleine, ingewikkelde en uniforme regels zouden ontwikkelen. Wie vandaag in België een onderneming wil oprichten, een woning wil bouwen, een pand wil verhuren of een investering wil realiseren, weet waarover dit gaat: vergunningen, attesten, controles, energievoorschriften, fiscale verplichtingen, administratieve aangiften en voortdurend wijzigende regelgeving. De ondernemer besteedt steeds meer tijd en geld aan het naleven van regels in plaats van aan ondernemen. Een overheid die alles wil regelen, dreigt uiteindelijk het ondernemerschap zelf te verlammen waarop haar eigen welvaart steunt.

Afhankelijkheid van de staat groeit

Een van Tocquevilles scherpste inzichten was dat een overheid haar macht niet uitsluitend door dwang hoeft uit te breiden, maar ook door bescherming, zekerheid en voordelen aan te bieden. Hoe meer verantwoordelijkheden de overheid overneemt, hoe minder burgers nog geneigd zijn zelf verantwoordelijkheid te dragen. Sociale bescherming is noodzakelijk, maar misbruiken en excessen dienen te worden aangepakt. Wanneer politieke partijen steeds meer subsidies, tegemoetkomingen, premies en uitkeringen geven, groeit ook de afhankelijkheid van politieke beslissingen. De burger wordt steeds minder een zelfstandig individu en steeds meer iemand die voor zijn inkomen naar de overheid kijkt. De overheid moet ondersteunen waar nodig, niet zelfstandigheid vervangen.

Zacht despotisme: democratie in naam

Tocqueville vreesde niet alleen de klassieke dictator, maar ook een subtielere vorm van machtsuitoefening, zacht despotisme. Burgers mogen blijven stemmen, parlementen en verkiezingen blijven bestaan, maar ondertussen worden steeds meer beslissingen genomen door administraties en structuren waarop de burger geen invloed heeft. Vlamingen stemmen centrumrechts, maar worden steeds links bestuurd. Onze vrijheid wordt stukje bij beetje ingeperkt. Een samenleving kan democratisch blijven stemmen en tegelijkertijd steeds minder ruimte laten voor individuele vrijheid.

De tirannie van de meerderheid en het verzwakken van de samenleving

Tocqueville waarschuwde voor de tirannie van de meerderheid en de gevolgen van individualisme. Wanneer politieke partijen verkiezingen proberen te winnen door hogere lasten voor kleine groepen belastingbetalers, ontstaat er een strijd tussen bevolkingsgroepen. Wie investeert, onderneemt of spaart, mag niet als een onuitputtelijke financieringsbron worden beschouwd. Belastingen zijn noodzakelijk, maar de belastingdruk moet begrensd worden. Een belastingdruk van meer dan 50% is waanzinnig en toch blijven we nieuwe belastingen opstapelen. Een gezonde samenleving heeft zelfstandige ondernemingen, verenigingen, lokale initiatieven en actieve burgers nodig. Wanneer de overheid steeds meer taken naar zich toetrekt, dreigt dat middenveld aan betekenis te verliezen.

De waarschuwing voor België

België kampt met een ingewikkelde staatsstructuur, hoge overheidsuitgaven, een zware belastingdruk en een administratieve complexiteit. Toch blijft het politieke debat vaak draaien rond waar de overheid nog meer inkomsten kan vinden, in plaats van welke overheidstaken werkelijk noodzakelijk zijn. Tocqueville was geen tegenstander van de democratie, maar wilde haar beschermen tegen haar eigen mogelijke ontsporingen. Vrijheid vereist een begrensde overheid, onafhankelijke instellingen, een actief middenveld en burgers die niet voor iedere beslissing afhankelijk zijn van de staat. De grootste bedreiging voor de vrijheid kan ontstaan door een democratisch verkozen overheid die zich met alles gaat bemoeien.