De overheidssneeuwbal moet gestopt worden

24/08/2026 22:43 Door Wim Vander Cruyssen

De overheid groeit almaar, terwijl ondernemingen efficiënter moeten werken. Sinds 2016 kwamen er bijna 59.000 overheidsbanen bij, vooral bij deelstaten en onderwijs. Dat kost ons 12,6% van het BBP aan lonen en creëert een politieke sneeuwbal die besparingen onmogelijk maakt.

België heeft een uniek politiek en bureaucratisch mechanisme: terwijl bedrijven moeten rationaliseren en efficiënter werken, breidt de overheid haar personeelsbestand almaar uit. Elke nieuwe dienst, bevoegdheid of regel vereist nieuwe ambtenaren om die uit te voeren en te controleren. Zo ontstaat een overheidssneeuwbal die zowel budgettair als politiek almaar zwaarder wordt.

De cijfers liegen er niet om

Volgens de Nationale Bank kwamen er in 2024 bijna 9.000 overheidsbanen bij. Sinds 2016 groeide de werkgelegenheid bij de overheid met ongeveer 59.000 personen. Bijna de volledige stijging situeerde zich bij de gemeenschappen en gewesten, waar er ongeveer 52.800 werknemers bijkwamen, terwijl de lokale besturen met circa 7.200 werknemers groeiden. De grote personeelsgroei bevindt zich tegenwoordig vooral bij de deelstaten, het onderwijs en de lokale overheden. Bij de federale overheid bleef het personeelsbestand tussen 2015 en 2025 betrekkelijk stabiel. In 2025 telde het federale openbaar ambt 73.114 personeelsleden.

Een studie van Itinera kwam voor 2022 uit op 962.831 voltijdsequivalenten in de publieke sector in strikte zin. Tellen we ook de sterk door de overheid gefinancierde gezondheidszorg en sociale dienstverlening mee, dan komen we uit op ongeveer 1,38 miljoen voltijdse banen.

Het Belgisch overheidsprobleem gaat om de combinatie van een groot personeelsbestand, hoge overheidsuitgaven, versnipperde bevoegdheden, overlappende administraties en een bijzonder hoge personeelskost. In 2024 liepen de bezoldigingen van het overheidspersoneel op tot 12,6 procent van het bruto binnenlands product. De voorbije vijf jaar zijn er opnieuw 2 miljard personeelsuitgaven bijgekomen.

Een politieke sneeuwbal die zichzelf voedt

Uit internationaal onderzoek blijkt dat werknemers in het onderwijs, de gezondheidszorz en de sociale dienstverlening gemiddeld meer links of groen stemmen. Zij staan positiever tegenover herverdeling, een uitgebreide verzorgingsstaat en een grotere verantwoordelijkheid voor de overheid. Bij de gewone administratie is dat minder uitgesproken, terwijl zelfs politie, defensie en het gevangeniswezen soms een centrumrechts of rechts profiel vertonen.

Belgisch verkiezingsonderzoek leert bovendien dat vakbondslidmaatschap een bijzonder sterke samenhang vertoont met de partijvoorkeur. Progressieve partijen beloven meer publieke dienstverlening, meer subsidies, hogere budgetten en meer personeel. Die uitbreiding creëert vervolgens meer werknemers die beroepsmatig belang hebben bij die publieke uitgaven. Vakbonden verdedigen de verworven personeelsstatuten en budgetten. Partijen die vervolgens besparingen of afslankingen voorstellen, krijgen te maken met stakingen en betogingen. De overheid creëert zo gedeeltelijk haar eigen politieke achterban.

Mensen stemmen nu eenmaal mede volgens hun belangen. Een zelfstandige stemt volgens de belastingen en de administratieve verplichtingen. Een ambtenaar of leerkracht zal meer aandacht hebben voor werkzekerheid, pensioenrechten en overheidsbudgetten. De vraag wordt problematisch wanneer één deel voortdurend groeit ten koste van het andere.

De gevolgen voor de samenleving

Iedere bijkomende publieke werknemer moet uiteindelijk worden betaald door belastingen, sociale bijdragen, ontvangsten of nieuwe schulden. Tegelijk haalt de overheid hooggeschoolde werknemers weg uit de private arbeidsmarkt. De Nationale Bank waarschuwde inmiddels dat de stijgende werkgelegenheid in de ruime overheidssector de arbeidsmarktkrapte voor bepaalde profielen in de privésector vergroot.

De private economie creëert de belastbare toegevoegde waarde waarmee de overheid wordt gefinancierd. Wanneer steeds meer arbeid, kapitaal en talent verschuiven naar door de overheid betaalde activiteiten, terwijl industrie, bouw en ondernemerschap terrein verliezen, wordt het financiële fundament smaller. Wanneer bijna iedereen binnen een instelling dezelfde maatschappelijke overtuigingen deelt, kunnen bepaalde opinies als objectieve waarheid worden behandeld. Dit zien we momenteel al in de UGent. Intellectuele diversiteit is belangrijk in alle maatschappelijke onderdelen.

Wat moet er gebeuren?

Iedere nieuwe aanwerving zou moeten worden gekoppeld aan een aantoonbare maatschappelijke behoefte. Overlappende administraties moeten verdwijnen. Digitalisering moet tot minder bureaucratie leiden in plaats van tot een digitale laag bovenop de bestaande papierberg. Niet-kernactiviteiten moeten periodiek worden geëvalueerd en waar mogelijk afgebouwd.

De overheid moet vooral leren onderscheiden tussen personeel dat rechtstreeks publieke dienstverlening levert en overbodige structuren. Meer overheidspersoneel is niet automatisch meer dienstverlening. Soms betekent het vooral meer regels waarmee andere ambtenaren, burgers en ondernemingen vervolgens rekening moeten houden. Men geeft zichzelf op die manier werk.

De sneeuwbal moet daarom worden gestopt voordat hij zowel onze begroting als ons politieke evenwicht meesleurt. Een overheid moet de samenleving dienen, en niet uitgroeien tot een zichzelf beschermende belangengroep. Hoe groter de groep die voor haar inkomen volledig van de overheid afhankelijk wordt, hoe moeilijker het politiek wordt om diezelfde groep nog af te slanken.