De onweerstaanbare drang van onze politici om ons te controleren, te beboeten en te censureren

De hoogbejaarde schoonmoeder van mijn zus vluchtte als tiener vanuit de DDR naar het Vrije Westen. Haar levensverhaal begon als Sudetenduitse, geboren in het net opgerichte Tsjechoslowakije. Aan het einde van en na de Tweede Wereldoorlog voltrok zich in Centraal- en Oost-Europa een van de grootste gedwongen volksverplaatsingen van de twintigste eeuw. Ongeveer 12 tot 14 miljoen Duitstaligen werden verdreven uit gebieden die vandaag bij Polen, Tsjechië, Hongarije en andere Centraal- en Oost-Europese landen horen. Ongeveer twee miljoen Duitsers, bejaarden en kinderen werden afgeslacht. Het is een holocaust die door de geschiedenis bewust is vergeten.

De schoonmoeder van mijn zus had geluk en overleefde. Samen met enkele familieleden werd ze naar het door de Sovjets gecontroleerde deel van Duitsland afgevoerd. Daar moesten ze, zoals miljoenen anderen, opnieuw beginnen. Het nieuwe land zou de Duitse “Democratische” Republiek worden. Alleen was er bijzonder weinig democratisch aan. In de communistische DDR maakte zij kennis met een maatschappij waarin de overheid zich met alles in haar leven bemoeide. Wat zei je? Met wie sprak je? Naar welke radio luisterde je? Wat vond je van de regering? Wie waren je vrienden? Censuur, controle en een verstikkende bureaucratie werden onderdeel van het dagelijkse bestaan. Uiteindelijk zou de Stasi een enorme bureaucratie met medewerkers en informanten uitbouwen.

Het communisme is niets voor vrije geesten. Ze besloot te vluchten. Bij haar tweede poging slaagde ze erin de grens over te steken en het “Vrije Westen” te bereiken. Na de nodige omzwervingen belandde ze uiteindelijk in Aalst. Ze trouwde met een lokale beenhouwer en kreeg drie kinderen. Ze bouwde een leven op waarvoor ze alles had geriskeerd, een leven in vrijheid.

Nooit meer communisme. Nooit meer een maatschappij waarin de overheid bepaalt wat wij mogen denken, zeggen, lezen of bezitten. Nooit meer een overheid die haar bevolking als potentiële verdachten beschouwt en permanent controleert, inspecteert en beboet.

Precies omdat wij die waanzinnige communistische geschiedenis nog kennen, moeten we waakzaam blijven wanneer onze overheden steeds meer instrumenten verzamelen waarmee burgers gevolgd, gecontroleerd en doorgelicht kunnen worden.

Voor elk probleem dezelfde politieke oplossing: meer controle

Fraude? Meer controle. Haatspraak? Meer controle. Desinformatie? Meer controle. Buitenlandse rekeningen? Meer controle. Internet? Meer controle.

1. Rekeningen van iedereen doorlichten

Neem het Belgische Centraal Aanspreekpunt van rekeningen en financiële contracten, het CAP. Dat systeem werd in 2011 opgericht in de strijd tegen fiscale fraude, maar de Nationale Bank geeft zelf aan dat het systeem door de jaren heen voortdurend werd uitgebreid. Vandaag registreert het CAP alle Belgische rekeningen en alle financiële contracten, alle buitenlandse rekeningen van Belgische belastingplichtigen en bepaalde financiële verrichtingen met contanten.

Sinds 2022 gaat het nog verder. Financiële instellingen rapporteren ook de saldi van bank- en betaalrekeningen op 30 juni en 31 december, geglobaliseerde bedragen van bepaalde beleggingscontracten en gegevens over levensverzekeringen. Dat is een gevaarlijke evolutie. De overheid weet dus niet alleen waar u bankiert. Er worden ook financiële waarden centraal verzameld. Dat is waanzinnig.

Hoeveel financiële privacy willen wij nog afstaan? Want eenmaal een databank bestaat, ontstaat bijna onvermijdelijk de verleiding om haar later voor meer doeleinden te gebruiken.

Ook contant geld wordt steeds verder teruggedrongen. Cash is privacy. Cash werkt zonder databank. Cash laat geen digitaal spoor van iedere koffie, ieder cadeau, iedere privé-ontmoeting en iedere aankoop.

2. Berichten lezen van alle burgers

Zeer fundamenteel is onze vrije communicatie. Europa voert al jaren een bijzonder gevoelig debat over wat ondertussen algemeen “Chat Control” wordt genoemd. De doelstelling was zeer nobel, namelijk het seksueel misbruik van kinderen bestrijden. Maar ook een nobel doel heiligt niet ieder middel. Precies daar moeten onze alarmbellen afgaan.

Want er bestaat een wereld van verschil tussen een rechter die na ernstige aanwijzingen toestemming geeft om één verdachte af te luisteren en technologie waarmee de communicatie van iedereen op enorme schaal kan worden gecontroleerd.

3. Niet langer anoniem

Daarbij komt de discussie over anonimiteit op het internet. Minister van Digitalisering Vanessa Matz heeft zich uitgesproken voor het harder aanpakken van online anonimiteit. Ook hier klinkt de eerste redenering logisch: wie zich achter een anoniem profiel verschuilt om iemand te bedreigen of strafbare feiten te plegen, moet kunnen worden geïdentificeerd en vervolgd.

Maar anonimiteit is niet uitsluitend een instrument voor criminelen. Ze beschermt ook slachtoffers en gewone burgers die zonder maatschappelijke repercussies een mening willen uiten. Een democratie moet daarom uiterst voorzichtig zijn met iedere ontwikkeling waarbij identificatie de norm en anonimiteit de uitzondering wordt.

Ook artikel 19 van onze Grondwet verdient in dit debat aandacht. Het beschermt de vrijheid om op ieder gebied zijn mening te uiten, behoudens de bestraffing van misdrijven die bij het gebruik van die vrijheid worden gepleegd. Voor de drukpers bepaalt artikel 25 bovendien uitdrukkelijk dat censuur nooit kan worden ingevoerd.

Een vrije democratie bestraft strafbare gedragingen achteraf volgens de wet, maar moet bijzonder terughoudend zijn tegenover mechanismen die communicatie vooraf onmogelijk maken of hele categorieën burgers de toegang tot communicatiemiddelen ontnemen.

4. Digitale identiteit

Ondertussen bouwt Europa ook zijn digitale identiteitsinfrastructuur verder uit. De Europese Digital Identity Wallet moet burgers toelaten zich digitaal te identificeren en bepaalde kenmerken van hun identiteit aan te tonen. Technologie die vandaag privacyvriendelijk wordt ontworpen, kan morgen door andere politici voor andere doeleinden worden gebruikt.

5. België ontvluchten kan niet meer zomaar

Sinds 2026 kent België bovendien een nieuwe meerwaardebelasting op financiële activa. Daarin zit ook een exittaks. Wie België verlaat en nog financiële activa bezit, zal geconfronteerd worden met een berekening van een fictieve meerwaarde. De fiscale arm van de staat reikt voortaan zelfs tot aan de uitgang.

Een Belgische exittaks is nog geen ijzeren gordijn of een Berlijnse Muur. Maar vrijheid bestaat ook uit het recht om te vertrekken. Wanneer staten burgers, ondernemingen en kapitaal bij vertrek steeds meer fiscale hindernissen opleggen, verdwijnt onze bewegingsvrijheid.

6. Iedereen verklikken

Daarbovenop komt de steeds strengere antiwitwaswetgeving. Banken, notarissen, accountants en tal van andere beroepsgroepen worden steeds meer ingeschakeld als controleurs. Klanten moeten worden geïdentificeerd, transacties onderzocht en verdachte verrichtingen gemeld. Een samenleving waarin iedere handeling vanuit wantrouwen wordt bekeken, verandert de verhouding tussen burger en overheid.

Trop is teveel

Dat is precies mijn probleem met de evolutie van de afgelopen jaren. Het gaat om één wet, maar om een bestuurlijke mentaliteit die zich over het volledige politieke landschap heeft verspreid. We registreren steeds meer. We centraliseren steeds meer gegevens. We controleren financiële transacties. Banken moeten hun klanten steeds nauwkeuriger screenen. Iedereen wordt ingeschakeld in de antiwitwascontrole. We discussiëren over het controleren van digitale communicatie. We willen online anonimiteit steeds verder terugdringen. We bouwen digitale identiteiten uit. We registreren buitenlandse rekeningen. We centraliseren rekeninggegevens en saldi. En zelfs wanneer iemand besluit België te verlaten, kan een exitheffing volgen.

Uiteindelijk ontstaat een grote bureaucratische controlemaatschappij waarin de overheid steeds meer over haar burgers weet.

In een vrije samenleving moet een burger niet voortdurend tegenover de overheid bewijzen dat hij onschuldig is. De overheid moet verantwoorden waarom zij zich met de burger bemoeit. Dat is een fundamenteel verschil.

Privacy is een grondrecht voor iedereen. Anonimiteit eveneens. Een afwijkende mening maakt iemand niet tot extremist. Emigreren maakt iemand niet tot een misdadiger. En een privégesprek is in de eerste plaats privé.

Totalitaire regimes hadden in de twintigste eeuw één opvallende eigenschap gemeen: ze wilden zoveel mogelijk weten over hun burgers. Waar ze woonden. Met wie ze omgingen. Wat ze lazen. Wat ze zeiden. Waar hun geld zat. Waar ze naartoe reisden. En uiteindelijk zelfs wat ze dachten.

Het is typisch voor een totalitaire staat om informatie, communicatie, geld en bewegingsvrijheid onder controle te proberen krijgen. Daarom is het zo belangrijk dat democratieën zichzelf beperkingen opleggen. En macht die een overheid eenmaal heeft verworven, geeft ze zelden vrijwillig terug.

De hoogbejaarde schoonmoeder van mijn zus riskeerde als jonge vrouw haar leven om weg te raken uit een communistische maatschappij waarin de staat veel te veel macht over het individu had gekregen. Laat ons daarom ervoor zorgen dat de woorden “Het Vrije Westen” hun betekenis kunnen behouden.

Bronnen

• Nationale Bank van België — Centraal Aanspreekpunt van rekeningen en financiële contracten (CAP), historiek, geregistreerde gegevens en toegangsregels;
• FOD Financiën — meerwaardebelasting en exittaks vanaf 2026;
• Belgische Grondwet — artikelen 19 en 25 inzake vrijheid van meningsuiting en drukpers;
• Raad van de Europese Unie en EUR-Lex — Europese regelgeving inzake tijdelijke maatregelen tegen online seksueel kindermisbruik;
• Europese Commissie, Raad van de EU en EUR-Lex — Europees antiwitwaspakket en cashlimieten;
• Europese Commissie — European Digital Identity Wallet en digitale leeftijdsverificatie;
• Nationale Bank van België en FOD Financiën — financiële rapporterings- en registratieverplichtingen;
• Historische demografische literatuur en Duits-Tsjechisch historisch onderzoek naar de vlucht, verdrijving en sterfte van Duitsers en Duitstaligen uit Centraal- en Oost-Europa na de Tweede Wereldoorlog.